مقدمه

بازار بزرگ تهران، این مجموعه‌ی پهناور با راسته‌های سرپوشیده، تیم‌ها، سراها و گذرهای تاریخی، قرن‌هاست که به‌عنوان قلب تپنده‌ی اقتصاد کشور شناخته می‌شود. آنچه در ذهن بسیاری تداعی می‌شود، تصویری از مردانی است که پشت پیشخوان ایستاده‌اند و داد و ستد می‌کنند؛ اما واقعیت، داستان دیگری نیز دارد. زنانی که گاه پشت صحنه و گاه آشکارا، در این بازار حضور داشته‌اند و نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری، رونق و تحول آن ایفا کرده‌اند. این مقاله می‌کوشد پرده از بخشی کمتر دیده‌شده از تاریخ بازار بزرگ تهران بردارد و روایت زنان بازرگان و مغازه‌دار را از گذشته تا امروز بازخوانی کند.

بازار بزرگ تهران؛ گذرگاهی از تاریخ و تجارت

بازار بزرگ تهران با معماری منحصربه‌فرد خود، شامل راسته‌های تخصصی، تیم‌های حاجب‌الدوله، سرای امیر و ده‌ها سرا و تیمچه‌ی دیگر، همواره میزبان هزاران کسبه و بازرگان بوده است. این بازار نه‌فقط یک مرکز خرید، بلکه نهادی اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی است که در آن سنت‌ها، مهارت‌ها و دانش‌های حرفه‌ای نسل به نسل منتقل شده است. در این بستر، حضور زنان اگرچه کمتر به چشم می‌آمد، اما هرگز قطع نشد.

زنان در گذشته‌ی بازار؛ حضور پشت پرده

در دهه‌های گذشته، سهم زنان در فعالیت‌های مستقیم بازار محدود بود و بیشتر در قالب‌های غیرمستقیم بروز می‌یافت. بسیاری از زنان در خانه‌ها به تولید مشغول بودند؛ بافتنی‌ها، گلدوزی‌ها، ترمه‌ها و صنایع دستی‌ای که از طریق واسطه‌ها به راسته‌ی پارچه‌فروشان و عطاران راه می‌یافت. برخی زنان نیز در کنار همسران یا پدران خود، در مدیریت حساب‌ها، سفارش‌گیری و امور پشتیبانی مغازه‌ها نقش داشتند؛ کاری که اغلب در آمارها و روایت‌های رسمی به ثبت نمی‌رسید.

در همین دوره، برخی مشاغل مانند عطاری، فروش خشکبار، بافندگی و تولید صنایع دستی، زمینه‌ی حضور نسبی زنان را فراهم می‌کرد. سراهای متعلق به صنایع دستی و راسته‌های مرتبط با پارچه و منسوجات، از نخستین مکان‌هایی بودند که ردپای کار زنان در آن‌ها مشهود بود.

نقطه‌ی عطف؛ ورود جدی‌تر زنان به عرصه‌ی کسب‌وکار

با گسترش شهر تهران، تحول در ساختار اجتماعی خانواده‌ها و افزایش تحصیلات زنان، حضور آنان در بازار بزرگ وارد مرحله‌ی تازه‌ای شد. زنانی که دیروز در خانه تولید می‌کردند، امروز پشت پیشخوان مغازه‌های خود ایستاده‌اند. راسته‌ی عطاری‌ها، فروشگاه‌های صنایع دستی، مغازه‌های پوشاک، طلا و زیورآلات و حتی بخش‌های مرتبط با واردات و صادرات کالا، امروز میزبان زنان کارآفرین و بازرگانی است که با دانش، مهارت و پشتکار، جایگاه خود را در این بازار تاریخی تثبیت کرده‌اند.

مشاغلی که زنان در آن‌ها پیشتاز شده‌اند

• عطاری و فروش گیاهان دارویی و ادویه
• فروش صنایع دستی، ترمه، زری و فیروزه
• پوشاک و منسوجات سنتی
• خشکبار و زعفران
• طراحی و فروش زیورآلات
• امور بازرگانی، واردات و صادرات

چالش‌های پیش روی زنان بازار

مسیر زنان بازرگان همواره هموار نبوده است. برخی از مهم‌ترین چالش‌های آنان عبارت‌اند از:

• دسترسی محدود به شبکه‌های سنتی تجاری: بازار بزرگ بر پایه‌ی روابط اعتمادمحور و استاد-شاگردی شکل گرفته که ورود به آن برای زنان دشوارتر بوده است.
• کمبود امکانات رفاهی: نبود فضاهای مناسب برای نیازهای زنان در بخش‌هایی از بازار، از دیرباز موضوعی مطرح بوده است.
• نگاه‌های سنتی: پیش‌داوری‌هایی که توانایی زنان در مدیریت کسب‌وکار را زیر سؤال می‌برد.
• دشواری توأم‌سازی نقش خانوادگی و حرفه‌ای: تعادل میان مسئولیت‌های خانگی و ساعات طولانی کار در بازار.

با این حال، زنان بازار با اتکا به هوشمندی، خلاقیت و شبکه‌سازی میان خود، توانسته‌اند بسیاری از این موانع را از میان بردارند.

زنان امروز بازار؛ از مغازه‌دار تا کارآفرین

امروز حضور زنان در بازار بزرگ تهران از یک پدیده‌ی حاشیه‌ای به واقعیتی پذیرفته‌شده تبدیل شده است. زنان مغازه‌دار در راسته‌های مختلف، فعالان صنایع دستی در سراهای تاریخی و بازرگانانی که در عرصه‌ی تجارت خارجی فعالیت می‌کنند، تصویر تازه‌ای از این بازار ترسیم کرده‌اند. بسیاری از این زنان، تحصیل‌کرده و آشنا با فناوری‌های نوین هستند و با بهره‌گیری از فروش اینترنتی و شبکه‌های اجتماعی، مرزهای کسب‌وکار خود را از محدوده‌ی فیزیکی بازار فراتر برده‌اند.

نکته‌ی درخور توجه، نقش زنان در حفظ و احیای هنرهای سنتی است. بسیاری از زنان فعال در بازار، سوداگر کالاهایی هستند که از کارگاه‌های زنان هنرمند در شهرها و روستاهای مختلف تهیه می‌شود؛ بدین ترتیب حلقه‌ای اتصال میان تولیدکنندگان زن و بازار ملی ایجاد کرده‌اند.

راهنمای بازدید؛ کشف ردپای زنان در بازار بزرگ

برای بازدیدکنندگانی که می‌خواهند این وجه از بازار بزرگ را از نزدیک ببینند، پیشنهاد می‌شود:

• از راسته‌ی عطاران عبور کنید که برخی از قدیمی‌ترین مغازه‌های اداره‌شده توسط زنان را در خود جای داده است.
• سراهای صنایع دستی و تیمچه‌های تاریخی را ببینید؛ مکانی که آثار هنری زنان تولیدکننده از سراسر کشور در آن عرضه می‌شود.
• گفت‌وگو با کسبه‌ی قدیمی را از دست ندهید؛ روایت‌های شفاهی آنان گنجینه‌ای از تاریخ اجتماعی بازار است.
• از معماری تیم‌ها و سراها لذت ببرید؛ فضاهایی که روزگاری کاروان‌ها و کالاهای تجار در آن‌ها فرود می‌آمد.

اهمیت اقتصادی و اجتماعی حضور زنان در بازار

مطالعات اقتصادی نشان می‌دهد که مشارکت زنان در فعالیت‌های بازرگانی، افزون بر افزایش درآمد خانوار، به رونق مشاغل کوچک، تنوع کالایی و توسعه‌ی زنجیره‌های تولید و توزیع کمک می‌کند. حضور زنان در بازار بزرگ تهران همچنین پیامی اجتماعی دارد: بازار به‌عنوان نهادی سنتی، توانایی پذیرش تحول و بازتعریف نقش‌ها را دارد. این هم‌زیستی سنت و تحول، یکی از جذاب‌ترین وجوه هویت بازار بزرگ است.

از منظر اجتماعی نیز الگوی زنان موفق بازار، الهام‌بخش نسل تازه‌ای از دختران جوان است که می‌خواهند مسیر کارآفرینی را با تکیه بر اصالت‌های فرهنگی کشور طی کنند.

جمع‌بندی

زنان در قلب بازار بزرگ تهران، نه مهمانان گذری، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از این نهاد کهن هستند؛ از زنان تولیدگری که در گذشته در سایه کار می‌کردند تا بازرگانان و مغازه‌داران امروز که با اعتمادبه‌نفس آشکارا در عرصه‌ی تجارت حضور دارند. روایت آنان، روایت صبر، ابتکار و تعامل سنت با دنیای نوین است. شناخت این وجه از بازار بزرگ، نه‌فقط تصویری کامل‌تر از تاریخ اقتصادی کشور به دست می‌دهد، بلکه راه را برای حمایت از مشارکت هرچه بیشتر زنان در اقتصاد ملی می‌گشاید. دفعه‌ی بعد که به بازار بزرگ تهران رفتید، در گذر از راسته‌ها و سراها، به این نکته بیندیشید که پشت هر پیشخوان، داستانی از تلاش و پشتکار نهفته است؛ داستان‌هایی که برخی از آن‌ها به زنان تعلق دارد.