پیش‌درآمد: بازار به مثابه ارکستری خاموش

بازار بزرگ تهران، این نهاد کهن‌سال و پیچیده، فراتر از یک فضای اقتصادی، به مثابه یک سمفونی بی‌کلام است که هریک از عناصر آن، از صدای چکمه‌های فروشندگان گرفته تا نجواهای مشتریان و آوازهای خیابانی، نت‌های پنهانی را می‌نوازند. این بازار، که ریشه‌های آن به دوران صفویه بازمی‌گردد، نه تنها قلب تپنده تجارت ایران که مخزن فرهنگ موسیقایی نیز بوده است. در دل این هزارتوی آجری، موسیقی به شیوه‌ای غیرقابل توصیف جریان دارد؛ موسیقی‌ای که نه در تالارهای کنسرت، بلکه در میان چرخ‌های دستی، سطل‌های فلزی و کلامی که از دیرباز بر سر زبان‌ها بوده، طنین‌انداز است.

اما این موسیقی چیست؟ و چگونه در میان داد و ستدها، خریداران و فروشندگان، جایی برای خود پیدا کرده است؟ برای یافتن پاسخ، باید به اعماق تاریخ، مردم‌شناسی وEven به مطالعه صداهای محیطی (soundscape) این بازار بزرگ وارد شویم.

ریشه‌های موسیقایی: بازار به مثابه نهاد فرهنگی

بازار بزرگ تهران، همچون بسیاری از بازارهای بزرگ جهان اسلام، مرکز تبادل فرهنگی بوده است. در این فضا، موسیقی نه به عنوان یک هنر مستقل، بلکه به عنوان بخشی از فرهنگ روزمره جایگاه خود را تثبیت کرده است. از یک سو، موسیقی مذهبی و مناجات در مساجد و حسینیه‌های مجاور بازار طنین‌انداز می‌شد و از سوی دیگر، آواهای محلی مانند تصنیف‌ها، لالایی‌ها و آوازهای کارگران و دست‌فروشان، فضای بازار را از صبح تا شب تحت تأثیر قرار می‌دادند.

یکی از مهم‌ترین پدیده‌های موسیقایی در بازار، آوازهایی بود که با کار مرتبط بودند. برای مثال، آوازهای باربری (که در زبان محلی به آن «آواز بارکشی» گفته می‌شد) توسط کارگران استفاده می‌شد تا همزمان با بلند کردن اجسام سنگین، ریتم کار را هماهنگ کنند. این آوازها، که ریشه در فرهنگ کار و تلاش داشتند، امروزه هنوز در برخی از قسمت‌های بازار شنیده می‌شوند، هرچند به ندرت و در میان نسل‌های قدیمی‌تر.

علاوه بر این، آوازهای خیابانی و اشعار محلی نیز بخشی از موسیقی بومی بازار بودند. برای نمونه، تصنیف‌های بقالی که توسط فروشندگان دوره‌گرد خوانده می‌شدند، نه تنها تبلیغات بودند، بلکه بخشی از فرهنگ موسیقایی عامیانه تهران به شمار می‌رفتند. این تصنیف‌ها، که گاه با سازهایی مانند تار، تنبک یا حتی سازهای بادی ساده همراهی می‌شدند، امروزه جزو گنجینه‌های فراموش‌شده موسیقی ایرانی هستند.

نقش موسیقی در مناسبات اجتماعی بازار

موسیقی در بازار بزرگ تهران تنها به عنوان یک سرگرمی نبود، بلکه ابزاری برای ایجاد انسجام اجتماعی نیز به شمار می‌رفت. در بسیاری از اوقات، موسیقی مذهبی در مراسم خاصی مانند ماه محرم، رمضان یا عید فطر، فضای بازار را تحت تأثیر قرار می‌داد. به عنوان مثال، در روزهای محرم، موسیقی تعزیه و نوحه‌خوانی از مساجد و تکایا به بازار می‌رسید و فضایی روحانی بر آن حاکم می‌کرد. این موسیقی، علاوه بر نقش مذهبی خود، به ایجاد حس gemeinschaft (جمع‌گرایی) در میان بازاریان نیز کمک می‌کرد.

از سوی دیگر، موسیقی شاد و عامیانه نیز در مناسبت‌هایی مانند عید نوروز، عروسی‌ها و جشن‌های محلی اجرا می‌شد. در چنین مواقعی، موسیقی کوچه‌بازاری با سازهایی مانند دهل، سرنا، کمانچه و حتی دوتار، فضای بازار را از یک مرکز تجاری به یک میدان شادی تبدیل می‌کرد. این موسیقی، که امروزه به ندرت شنیده می‌شود، بازتاب‌دهنده روحیه شاد و پویای مردم تهران در دوران گذشته است.

صدای محیطی (soundscape): موسیقی پنهان در پس زمینه‌های روزمره

برای درک بهتر موسیقی پنهان در بازار، باید به مفهوم صدای محیطی (soundscape) توجه کنیم. صدای محیطی به مجموعه‌ای از صداهای طبیعی و انسانی گفته می‌شود که در یک فضای خاص طنین‌انداز هستند. در بازار بزرگ تهران، این صداها شامل موارد زیر می‌شوند:

• صدای چانه‌زنی و گفت‌وگوی بازاریان: هر معامله در بازار، آوایی خاص دارد. از نجواهای آرام مشتریان گرفته تا فریادهای بلند فروشندگان که کالاهایشان را تبلیغ می‌کنند، همگی بخشی از موسیقی روزمره بازار هستند.
• صدای سازها و آلات موسیقی خیابانی: در برخی از قسمت‌های بازار، می‌توان نوازندگان دوره‌گردی را یافت که با سازهایی مانند تار،Setar، کمانچه یا حتی ارگ کوچک، قطعاتی را می‌نوازند. این نوازندگان، که گاه به عنوان «موسیقی خیابانی» شناخته می‌شوند، بخشی از فرهنگ موسیقایی بازار به شمار می‌روند.
• صدای ابزارها و دستگاه‌های تجاری: صدای چرخ‌های دستی، سطل‌های فلزی، ترازوهای قدیمی و حتی صدای ماشین‌های چرخ خیاطی در بخش‌های قدیمی بازار، همگی نت‌هایی هستند که در پس زمینه فضای تجاری طنین‌انداز می‌شوند.
• صدای اذان و مناجات: در نزدیکی مساجد و حسینیه‌های بازار، صدای اذان و نوحه‌خوانی به گوش می‌رسد که به فضای بازار حالتی روحانی می‌بخشد.

این صداها، اگرچه به نظر بی‌اهمیت می‌رسند، اما در واقع موسیقی پنهانی هستند که هویت بازار را شکل می‌دهند. این موسیقی، که به ندرت ثبت شده و مستندسازی شده است، بخشی از میراث ناملموس فرهنگی ایران به شمار می‌رود.

چالش‌ها و آینده موسیقی پنهان در بازار

متأسفانه، با گذشت زمان و تغییرات اجتماعی و اقتصادی، بسیاری از این آواها و موسیقی‌های پنهان در حال فراموشی هستند. دلایل عمده این امر عبارتند از:

• تجاری‌سازی فضاهای تجاری: با ورود فناوری‌های جدید، بسیاری از سنت‌های صوتی بازار از بین رفته‌اند. به عنوان مثال، صدای بلندگوهای تبلیغاتی، موسیقی‌های الکترونیکی و даже صدای موتورسیکلت‌ها، جای صداهای سنتی را گرفته‌اند.
• کمرنگ شدن فرهنگ کار و تلاش: با مکانیزه شدن بسیاری از امور تجاری، آوازهای باربری، تصنیف‌های بقالی و حتی گفت‌وگوهای سنتی فروشندگان، دیگر شنیده نمی‌شوند.
• فقدان مستندسازی و ثبت: بسیاری از این موسیقی‌ها هرگز ضبط نشده و تنها در حافظه نسل‌های قدیمی بازاریان به جا مانده‌اند.
• تغییر کاربری فضاهای تجاری: با گسترش مراکز خرید مدرن، بسیاری از بخش‌های قدیمی بازار به فضاهای خلوت و خالی از حیات موسیقی تبدیل شده‌اند.

با این حال، هنوز امیدهایی برای احیای این موسیقی پنهان وجود دارد. برخی از پژوهشگران و موسیقیدانان تلاش می‌کنند تا با استفاده از روش‌های مردم‌شناسی و ضبط صداهای محیطی، این میراث فرهنگی را مستندسازی کنند. همچنین، برخی از جوانان و هنرمندان محلی سعی دارند با احیای آوازهای سنتی و اجرای موسیقی خیابانی، فضایی از موسیقی پنهان را دوباره به بازار بازگردانند.

نتیجه‌گیری: بازاری که هنوز می‌خواند

بازار بزرگ تهران، این نهاد کهن و پرشمار، همچنان در حال نواختن سمفونی بی‌کلام خود است. اگرچه بسیاری از نت‌های این سمفونی در حال خاموش شدن هستند، اما هنوز صداهایی وجود دارند که می‌توانند گوش‌های تیزبین را به شنیدن و کشف دعوت کنند. موسیقی پنهان در بازار، نه تنها بازتاب‌دهنده تاریخ و فرهنگ این مکان که گواهی بر مقاومت و پایداری فرهنگ ایرانی نیز هست.

برای حفظ این میراث، لازم است که ما به عنوان نسل امروز، نه تنها به حفظ بناهای تاریخی بازار بپردازیم، بلکه به ثبت و احیای صداها، آوازها و موسیقی‌هایی که در دل این فضا طنین‌انداز بوده‌اند نیز اقدام کنیم. چرا که بازار بزرگ تهران، تنها یک مکان تجاری نیست؛ بلکه یک اورکستر زنده از تاریخ، فرهنگ و موسیقی ایران است.

پی‌نوشت: دعوت به کاوش

اگر شما نیز به دنبال کشف موسیقی پنهان در دل بازار بزرگ تهران هستید، کافی است که در یک روز شلوغ به این مکان بروید و به دقت گوش فرا دهید. شاید بتوانید نت‌هایی از گذشته را در میان صدای امروز بازار بیابید. و چه بسا که خود نیز به بخشی از این سمفونی بی‌کلام تبدیل شوید.