ستون نامرئی مبادلات عمده در قلب تجارت ایران

در بازار بزرگ تهران، همه‌چیز نقدی نیست. بخش بزرگی از معاملات میلیاردی با «اعتماد» جلو می‌رود. سیستمی سنتی اما قدرتمند که به آن چک بازاری یا اعتبار بازاری می‌گویند؛ سازوکاری که دهه‌هاست ستون اصلی گردش سرمایه در بازار تهران محسوب می‌شود.

این مقاله، پشت‌صحنه این سیستم کم‌تر دیده‌شده را دقیق و بی‌پرده بررسی می‌کند.

اعتبار بازاری دقیقاً چیست؟

اعتبار بازاری نوعی فروش مدت‌دار مبتنی بر اعتماد صنفی است که معمولاً با:

• چک مدت‌دار

• سفته

• یا حتی صرفاً اعتبار شفاهی بین دو بازاری

انجام می‌شود.

در بسیاری از معاملات عمده، کالا امروز تحویل می‌شود اما تسویه ممکن است ۳۰، ۶۰ یا ۹۰ روز بعد انجام شود.

چرا این سیستم هنوز زنده است؟

۱. کمبود نقدینگی در چرخه توزیع

بسیاری از خرده‌فروشان توان پرداخت نقدی ندارند.

۲. سرعت گردش کالا

اگر فروشنده فقط نقدی بفروشد، بخشی از بازار را از دست می‌دهد.

۳. شبکه اعتماد قدیمی

بازار تهران یک اکوسیستم بسته اما به‌هم‌پیوسته است؛ سابقه افراد مشخص است.

ساختار عملی چک بازاری

یک معامله معمولی این‌طور انجام می‌شود:

1. خریدار سابقه‌دار سفارش عمده ثبت می‌کند.

2. فروشنده اعتبار او را از طریق شبکه صنفی بررسی می‌کند.

3. چک با تاریخ مشخص دریافت می‌شود.

4. کالا تحویل داده می‌شود.

در بسیاری از موارد، پیش از قبول چک، فروشنده از چند حجره دیگر درباره اعتبار خریدار پرس‌وجو می‌کند.

قیمت در معاملات اعتباری چگونه تغییر می‌کند؟

معمولاً قیمت مدت‌دار بالاتر از قیمت نقدی است. دلیلش:

• ریسک تأخیر یا نکول

• خواب سرمایه

• نوسانات احتمالی بازار

اختلاف قیمت نقدی و چکی می‌تواند از چند درصد تا ارقام قابل‌توجه متغیر باشد.

ریسک‌های سیستم اعتبار بازاری

این سیستم با وجود قدرتش، بدون ریسک نیست:

۱. نکول چک

اگر خریدار نتواند پرداخت کند، پیگیری حقوقی زمان‌بر است.

۲. موج‌های روانی

در بحران‌های اقتصادی، اعتبارها زنجیره‌ای دچار مشکل می‌شوند.

۳. اثر دومینویی

اگر یک بنکدار بزرگ دچار مشکل شود، چندین حلقه پایین‌دستی آسیب می‌بینند.

چرا بانک جای بازار را نگرفته؟

سؤال مهم اینجاست: چرا فعالان بازار از تسهیلات بانکی استفاده نمی‌کنند؟

• بروکراسی بانکی

• وثایق سنگین

• نرخ سود بالا

• سرعت پایین پرداخت

در مقابل، اعتبار بازاری سریع، منعطف و مبتنی بر شناخت شخصی است.

قواعد نانوشته بازار

در بازار تهران چند اصل نانوشته وجود دارد:

• خوش‌حسابی سرمایه اصلی است.

• اعتبار از سرمایه نقدی مهم‌تر است.

• بدنامی سریع منتشر می‌شود.

• معامله بد را می‌توان جبران کرد، بی‌اعتمادی را نه.

این قواعد باعث شده سیستم، با وجود نبود ساختار رسمی، سال‌ها دوام بیاورد.

نقش این سیستم در اقتصاد کشور

بخش بزرگی از توزیع کالای کشور از طریق همین اعتبار شکل می‌گیرد. اگر این سیستم ناگهان متوقف شود، زنجیره تأمین بسیاری از صنوف دچار اختلال جدی می‌شود.

به بیان ساده:
اعتبار بازاری موتور پنهان گردش کالا در ایران است.

آینده اعتبار بازاری

با رشد فروش آنلاین و سیستم‌های B2B، احتمال ترکیب اعتبار سنتی با ابزارهای دیجیتال وجود دارد:

• اعتبارسنجی هوشمند

• ثبت دیجیتال معاملات

• رتبه‌بندی خوش‌حسابی

اما تا زمانی که روابط انسانی محور بازار است، چک بازاری همچنان زنده خواهد ماند.

جمع‌بندی

سیستم اعتبار و چک بازاری در بازار تهران، یک سازوکار سنتی اما کارآمد است که با تکیه بر اعتماد، شبکه صنفی و خوش‌حسابی، میلیاردها تومان گردش مالی را مدیریت می‌کند. این سیستم نه‌تنها بخشی از فرهنگ بازار، بلکه ستون عملیاتی تجارت عمده در ایران است.